Beton, Şap, Sıva ve Harçta Hangi Oran Kullanılır?

"Bir torba çimentoya kaç kova kum?" sorusu şantiyede her gün sorulur ve çoğu zaman tek bir cümleyle cevaplanır. Oysa doğru cevap, sorunun hangi iş için sorulduğuna bağlıdır. Beton, şap, sıva, duvar harcı ve derz aynı iki malzemeyle hazırlanır ama her birinin çimentodan ve kumdan beklediği farklıdır; bu yüzden oranları da farklıdır.

Bu rehber bir oran merkezi olarak hazırlandı. Yaygın işlerin karışım oranlarını tek bir tabloda topluyor, oranın torba ve litre karşılığını veriyor ve oranı sahada doğru uygulamak için bilinmesi gereken üç konuyu ele alıyor: hacim ile ağırlık farkı, su miktarı ve kumun nemi. Her işin kum seçimi ve uygulama ayrıntısı ayrı rehberlerde anlatıldığı için burada tekrarlanmıyor; tablonun her satırından ilgili rehbere geçebilirsiniz.

Hızlı Yanıt

Çimento kum karışım oranı işe göre seçilir. Yaygın hacim oranları şöyledir: genel amaçlı beton 1 çimento : 2 kum : 3 mıcır, grobeton 1 : 3 : 5 ile 1 : 3 : 6, şap 1 : 3 ile 1 : 5, çimentolu kaba sıva 1 : 4 ile 1 : 5, duvar harcı 1 : 3 ile 1 : 5, derz harcı 1 : 2 ile 1 : 3. Bu oranlar hacimcedir ve kuru kum varsayar; nemli kum kabardığı için kova ölçüsü artırılmalı, karışım suyu ise azaltılmalıdır. 50 kg'lık bir torba çimento gevşek hâlde yaklaşık 35 litre yer kaplar; oranı torba karşılığına çevirirken bu değer kullanılır. Değerler yaklaşıktır, malzemeye göre değişir; taşıyıcı ve projeli işlerde proje veya laboratuvar değeri esastır.

Oran Ne Demek ve Nasıl Okunur

Bir karışım oranı, bileşenlerin birbirine göre miktarını gösterir. "1 : 4" yazıldığında birinci sayı her zaman bağlayıcıyı, yani çimentoyu, ikinci sayı kumu gösterir. Bir ölçü çimentoya dört ölçü kum konacağı anlamına gelir. Betonda üçüncü bir sayı eklenir ve o sayı iri agregayı, yani mıcırı veya çakılı ifade eder.

Oranın en önemli özelliği birimden bağımsız olmasıdır. Ölçü bir kova, bir el arabası veya bir kürek olabilir; önemli olan aynı ölçünün bütün bileşenler için kullanılmasıdır. Bir kova çimentoya dört kova kum, bir el arabası çimentoya dört el arabası kum ile aynı orandır. Sorun, ölçünün bileşenden bileşene veya harmandan harmana değişmesiyle başlar.

Kireç içeren karışımlarda oran üç sayılı yazılabilir: "1 : 1 : 6" gibi. Burada sırası çoğunlukla çimento, kireç ve kumdur. Betondaki üç sayılı oranla karıştırılmaması gerekir; bağlamdan hangisinin kastedildiği anlaşılır, emin olunmadığında ustaya veya tarifin kaynağına sorulmalıdır.

Oranı okurken akılda tutulacak son nokta şudur: sayılar büyüdükçe karışım yağsızlaşır, yani çimento payı azalır. 1 : 3 bir harç, 1 : 5 bir harçtan daha zengin, daha sert ve daha çok büzülen bir harçtır. Sahada "zengin harç" ve "yağsız harç" ifadeleri bu ilişkiyi anlatır.

İşe Göre Oran Tablosu

Aşağıdaki tablo, yaygın işlerin karışım oranlarını ve 50 kg'lık bir torba çimento için yaklaşık kum karşılığını bir arada gösterir. Torba karşılığı, gevşek çimentonun yaklaşık 35 litre yer kapladığı ve kumun kuru olduğu varsayımıyla hesaplanmıştır. Değerler yaygın kabul gören aralıklardır; ocağa, kumun tane dağılımına, işin koşullarına göre değişir.

Tabloda iki şey göze çarpar. Birincisi, mıcır girmeyen bütün karışımlarda (şap, sıva, harç) oranlar 1 : 3 ile 1 : 5 arasında toplanır. İkincisi, en zengin karışım derz harcıdır; çünkü ince bir derz, hem dış etkiye en açık hem de en az malzemeyle en çok iş gören kısımdır.

Kum litresini kilograma çevirmek isterseniz kuru ve gevşek kum için yaklaşık 1,5 kg/litre (yani 1,5 ton/m³) kullanılabilir. 140 litre kuru kum kabaca 210 kg eder. Bu katsayı kumun cinsine ve nemine göre değişir; nemli kum aynı hacimde daha az kum, daha çok su taşır.

Torba Karşılığı Nasıl Hesaplanır

Tablodaki torba karşılıkları basit bir hesapla çıkar ve aynı hesabı farklı bir oran için kendiniz yapabilirsiniz. Başlangıç noktası, bir torba çimentonun hacmidir.

Gevşek çimentonun yoğunluğu yaygın olarak 1,4 ton/m³ civarında alınır. 50 kg çimento bu yoğunlukla yaklaşık 0,036 m³, yani yaklaşık 35 litre eder. Torba çimentoyu bir kaba boşalttığınızda gördüğünüz hacim kabaca budur; sıkıştırılmış veya havalandırılmış çimentoda bu değer biraz oynar.

Oranın ikinci sayısı kumun kaç ölçü olduğunu söyler. 1 : 4 oranında bir torba çimentoya 4 × 35 = 140 litre kuru kum konur. 1 : 3 oranında bu 105 litre, 1 : 5 oranında 175 litredir. Betonda mıcır için aynı hesap üçüncü sayıyla yapılır: 1 : 2 : 3 karışımında 35 litre çimentoya 70 litre kum ve 105 litre mıcır gider.

Son adım kovaya çevirmektir. İnşaatta kullanılan kovaların hacmi farklı olduğu için bunu ezbere vermek yanıltıcı olur. Kendi kovanızı bir kez su ile doldurup hacmini bulun; 140 litre kumu bu hacme bölün. Örneğin 12 litrelik bir kovayla 140 litre kum yaklaşık 12 kova eder. El arabasıyla çalışılıyorsa aynı yöntem el arabasına uygulanır; ağzına kadar ve tepeleme doluluk arasındaki farkın büyük olduğunu unutmamak gerekir.

Oran Mantığı, Zengin ve Yağsız Karışım

Oranları ezberlemekten daha yararlı olanı, oranın neyi değiştirdiğini bilmektir. Bu bilgi, tabloda olmayan bir işle karşılaştığınızda doğru yönde karar vermenizi sağlar.

Çimento, karışımın bağlayıcısıdır. Kum tanelerinin yüzeyini sarar ve sertleşerek onları birbirine bağlar. Çimento payı arttıkça bağ güçlenir, yüzey sertleşir ve dayanım bir noktaya kadar artar. Ancak çimento hamuru sertleşirken hacim kaybeder; bu kayıp büzülmedir. Hamur ne kadar fazlaysa büzülme de o kadar fazladır ve büzülme engellendiğinde çatlak olarak görünür.

Kum ise karışımın iskeletidir. Hacmin büyük bölümünü doldurur, büzülmeyi sınırlar ve harcın kalınlık almasını sağlar. Kum payı arttıkça karışım daha ekonomik, daha az büzülen ama daha zayıf ve daha kolay aşınan bir hâle gelir. Çok yağsız bir harç ufalanır, yüzeyi tozlanır ve tutunması zayıflar.

Bu iki eğilim arasındaki denge, işin türüne göre kurulur. Dış etkiye açık, ince ve aşınmaya maruz kısımlarda (derz, dış cephe ilk katı, yük alan ince şap) zengin tarafa yaklaşılır. Kalın, iç mekânda kalan ve büzülmenin sorun olacağı kısımlarda (kalın yüzer şap, iç sıva kaba katı, bölme duvar harcı) yağsız tarafa yaklaşılır. Kumdan gelen ince madde ve kil, bu dengeyi her iki yönde de bozar; temiz kum oranın vaat ettiği sonucu verir.

Hacim ile Ağırlık Farkı

Tablodaki oranların hepsi hacimcedir. Bunun sebebi pratiktir: küçük işlerde tartı kullanılmaz, kova ve el arabası kullanılır. Ancak hacim ölçümünün kendine özgü tuzakları vardır ve bunları bilmek, oranın sahada gerçekten uygulanıp uygulanmadığını belirler.

Birinci tuzak, malzemelerin yoğunluk farkıdır. Bir kova çimento ile bir kova kum aynı hacimdedir ama aynı ağırlıkta değildir. Hacimce 1 : 4 oranı, ağırlıkça tam olarak 1 : 4 değildir. Yoğunlukları 1,4 ve 1,5 ton/m³ civarında olduğu için fark küçüktür; yine de bir tarifin hacimce mi ağırlıkça mı verildiğini bilmek gerekir. Laboratuvar ve hazır beton reçeteleri ağırlıkçadır; saha tarifleri hacimcedir.

İkinci tuzak, doluluk farkıdır. Kova silme mi dolduruldu, tepeleme mi? Kum kovaya serbestçe mi döküldü, yoksa kürekle bastırılarak mı kondu? Aynı kova, doldurma biçimine göre yüzde onlarca farklı miktarda malzeme alabilir. Bu yüzden iş boyunca tek bir doldurma biçimi seçilmeli ve herkes ona uymalıdır.

Üçüncü tuzak, karışınca hacmin küçülmesidir. Çimento ve ince taneler kum tanelerinin arasındaki boşluklara girer; ortaya çıkan harcın hacmi, kuru bileşenlerin hacimlerinin toplamından küçüktür. Mıcırlı betonda bu küçülme belirgindir ve kuru malzeme toplamı, betonun yaklaşık 1,5 katı kabul edilir. Harçta iri tane olmadığı için küçülme daha azdır; yaygın yaklaşım kuru hacim toplamının, elde edilecek harcın yaklaşık 1,25 ile 1,35 katı olduğudur. Bu katsayılar malzemeye göre değişir ve miktar hesabında yaklaşık bir yol gösterir.

Kum Nemi ve Kabarma

Oranları bozan en sinsi etken kumun nemidir. Tablodaki oranlar kuru kum varsayar; oysa sahaya gelen kum hemen hiçbir zaman kuru değildir ve yığında bekledikçe yağmur, kar ve çiyle nem değiştirir.

Nem iki ayrı yoldan etki eder. Birincisi kabarmadır: az nemli kumun taneleri arasındaki su filmi taneleri birbirinden uzaklaştırır ve kum hacimce büyür. Yaygın kabul gören değerlere göre kabarma yüzde 4-6 nem civarında en yüksek noktaya çıkar ve ince kumda hacimce yüzde 20-30'a ulaşabilir. Bu durumda dört kova "kum" olarak ölçülen malzemenin içinde gerçekte üç kovadan biraz fazla kuru kum vardır; oran farkında olmadan çimento lehine kayar ve harç büzülmeye daha yatkın hâle gelir.

İkinci etki gizli sudur. Nemli kumun taşıdığı su karışıma girer. Kuru kum için ayarlanmış su miktarı nemli kuma aynen eklenirse harç sulanır ve dayanım düşer. Şapta ve sıvada bu, yüzey tozlanması ve ağ şeklinde kılcal çatlak olarak geri döner.

Pratik düzeltme iki adımlıdır: kumun kabarması kabaca biliniyorsa kum ölçüsü o oranda artırılır (yüzde 25 kabarmada 4 kova yerine yaklaşık 5 kova), su ise azaltılıp kıvama bakarak tamamlanır. Kabarmayı sahada basit bir kap ve su ile ölçme yöntemi ile düzeltme tablosu kum kabarması ve nem oranı rehberimizde ayrıntılı olarak anlatılıyor. Ankara'da sonbahar ve kış aylarında yığınlar uzun süre nemli kaldığı için bu düzeltme o mevsimlerde neredeyse her gün gerekir.

Su Miktarı ve Su-Çimento Oranı

Tablolarda su çoğunlukla yazmaz ve bu, en sık yapılan hatanın kaynağıdır. Karışımın dayanımını belirleyen en güçlü etken, çimento miktarı kadar suyun çimentoya oranıdır.

Çimentonun sertleşmesi için gereken su, işlenebilir bir kıvam için gereken sudan azdır. Fazladan eklenen su, karışımı akışkan yapar ama sertleşmeden sonra buharlaşarak geride gözenek bırakır. Gözenek, zayıf ve su emen bir yapı demektir. Aynı oranda hazırlanmış iki harçtan sulu olanı her zaman daha zayıf, daha çok büzülen ve dona daha dayanıksız olur.

Betonda bu ilişki sayıyla ifade edilir: su-çimento oranı. Genel amaçlı betonlarda bu oran yaygın olarak 0,5 civarında tutulur; 50 kg'lık torba başına yaklaşık 25 litre toplam su demektir ve buna kumun ve mıcırın getirdiği nem de dahildir. Hazır beton reçetelerinde bu oran tasarımla belirlenir ve sahada değiştirilmemesi gerekir; beton sınıfının neden su ile doğrudan ilgili olduğu beton sınıfları rehberimizde anlatılıyor.

Harçlarda su miktarı genellikle sayıyla değil kıvamla belirlenir. Sıva harcı mala üzerinde durup duvara atıldığında yapışmalı, şap harcı avuçta sıkıldığında topak olup su bırakmamalı (yarı kuru şaplarda), duvar harcı bloğun altında ezilip taşmadan durmalıdır. Kıvam ilk harmanda bulunur ve sonraki harmanlarda aynı ölçü, aynı sıra ve aynı su ile tekrarlanır. Su her zaman azar azar eklenir; fazla eklenen su geri alınamaz, yalnız daha fazla kuru malzemeyle telafi edilir ve bu da oranı bozar.

Beton ve Grobeton Oranları

Betonda kum ile çimentonun yanına üçüncü bir bileşen, mıcır girer ve oran üç sayılı olur. Burada amaç, iri tanelerin iskeleti kurduğu, kumun aradaki boşlukları doldurduğu, çimento hamurunun ise hepsini bağladığı bir yapı elde etmektir.

1 : 2 : 3 oranı, küçük ve taşıyıcı olmayan işlerde en sık kullanılan genel amaçlı karışımdır. Bahçe yolu, direk dibi, küçük kaide gibi işlerde yeterli bir beton verir. Metreküpte yaklaşık 7 torba çimentoya karşılık gelir; bu, sahada sık söylenen "350 dozlu" betona yakındır. Kum ve mıcır miktarının tonaj karşılığı, fire payı ve hesap örneği 1 m³ beton için malzeme miktarı rehberinde yer alıyor.

1 : 3 : 5 ve 1 : 3 : 6 gibi oranlar daha yağsızdır ve tesviye betonu, grobeton, dolgu betonu gibi yük taşıma beklenmeyen işler içindir. Bu betonlar temiz bir çalışma yüzeyi oluşturur, kot düzeltir veya boşluk doldurur; dayanımları düşüktür ve buna uygun yerlerde kullanılmaları gerekir.

1 : 1,5 : 3 gibi daha zengin oranlar ise aşınmaya açık, ince kesitli küçük yüzeylerde tercih edilir. Ancak burada bir sınır vardır: oranı zenginleştirmek, şantiye karışımını taşıyıcı beton hâline getirmez. Temel, kolon, kiriş ve döşemede beton bir orana göre değil bir sınıfa göre tarif edilir; sınıf projede yazılıdır ve hazır beton ile, numune alınarak üretilir.

Beton için kullanılacak mıcır çoğunlukla 12-22 mıcır veya daha ince kesitlerde 5-12 mıcırdır. Kumun yıkanmış beton kumu olması, oranın verdiği sonucu doğrudan etkiler; kirli kumla 1 : 2 : 3 karışım, temiz kumla 1 : 3 : 5 karışımdan bile zayıf çıkabilir.

Şap Harcı Oranları

Şap, zemin üzerinde düz bir yüzey oluşturan, çoğunlukla mıcırsız bir çimento-kum karışımıdır. Yaygın hacim oranı 1 : 3 ile 1 : 5 arasındadır ve aralığın içinde nereye düşüleceği şapın türüne ve kalınlığına bağlıdır.

Döşemeye yapışık ince şaplarda karışım zengin tarafa, yani 1 : 3 ile 1 : 4 arasına kayar; ince bir katman kendi dayanımıyla ayakta durmak zorundadır. Isı veya ses yalıtımı üzerine dökülen kalın yüzer şaplarda ise 1 : 4 ile 1 : 5 arası yaygındır; burada kalınlık yükü dağıtır, fazla çimento ise büzülme çatlağı riskini büyütür.

Şapta oranın kendisi kadar kıvam da önemlidir. Birçok şap yarı kuru kıvamda uygulanır; harç avuçta sıkıldığında topaklanır ama su bırakmaz. Bu kıvamda kumun nemindeki küçük farklar bile karışımın davranışını değiştirir. Islak kuma kuru kum suyu eklemek şapı sulandırır; bu da yüzey tozlanması ve kılcal çatlak olarak geri döner.

Şap türlerine göre oranın ayrıntısı, şap kumunun tane aralığı, ince madde sınırı ve şap kalınlığından kum miktarı hesabı şap kumu rehberimizde ele alınıyor. Şap kumunun ürün seçenekleri için şap kumu fiyatları sayfasına bakabilirsiniz.

Sıva Harcı Oranları

Sıva, katmanlar hâlinde uygulanan bir kaplamadır ve her katmanın oranı farklıdır. Bu yüzden "sıva oranı" denildiğinde önce hangi katın ve hangi bağlayıcının kastedildiği netleşmelidir.

Çimentolu kaba sıvada yaygın oran hacimce 1 : 4 ile 1 : 5 arasındadır. Çimento sıvası sert ve dayanıklıdır ama esnekliği azdır; oranı gereğinden zengin tutmak büzülme çatlağını artırır. Islak hacimlerde ve dış cephenin su sıçrayan alt bölgelerinde aralığın zengin tarafı, iç mekân duvarlarında yağsız tarafı tercih edilir.

Çimento-kireç karışımlı sıvada oran üç sayılıdır: yaygın olarak 1 ölçü çimento, 1-2 ölçü kireç, 6-9 ölçü kum. Kireç harcın suyu daha uzun tutmasını ve daha dengeli kurumasını sağlar, sıvayı daha işlenebilir ve daha esnek yapar. Bu yüzden özellikle iç mekânda ve eski yapılarda tercih edilir.

İnce sıvada, yani son katta, oran çoğunlukla kireç ağırlıklıdır veya hazır torbalı son kat ürünleri kullanılır. Bu katın kumu çok ince elenmiş olmalıdır; kaba sıva kumuyla son kat yapılmaz. Katlara göre kumun elek aralığı, kilin sıvadaki etkisi ve çatlak türleri sıva kumu rehberimizde anlatılıyor; ürün seçenekleri için sıva kumu fiyatları sayfasına bakılabilir.

Duvar Harcı Oranları

Tuğla, briket ve bims blokları birbirine bağlayan örgü harcında yaygın oran hacimce 1 : 3 ile 1 : 5 arasındadır. Görünüşte şap ile aynı aralık olsa da harcın çalışma biçimi farklıdır: duvar harcı iki blok arasında sıkışmış hâlde yük taşır.

Aralığın alt ucu, yani 1 : 3, daha güçlü ve sert bir harç verir. Yük taşıyan, dış etkiye açık veya nemli ortamda kalan duvarlarda bu tarafa yaklaşılır. Üst uç, yani 1 : 5, daha ekonomik ve yumuşak bir harçtır; bölme duvarlarında yeterlidir. Harcın bloktan çok daha sert olması istenmez; sert harç, yapı hareketlerinde çatlağın bloğun içinden geçmesine yol açabilir.

Kireç takviyesi duvar harcında da kullanılır. Kireç, harcın işlenebilirliğini ve su tutmasını artırır, blokların suyu hızla emmesiyle harcın erken kurumasını sınırlar. Bu durumda oran çimento, kireç ve kum olarak üç sayıyla yazılır.

İnce derzli yapıştırma harçları ise bu tablonun dışındadır: hazır torbalı ürünlerdir ve sahada kumla hazırlanmazlar. Örgü harcı kumunun tane boyu, derz kalınlığı ile ilişkisi ve duvar metrekaresinden kum hesabı duvar harcı kumu rehberimizde yer alıyor.

Derz Harcı Oranı

Derz harcı, taş duvarlarda, tuğla görünümlü cephelerde ve geniş doğal taş kaplamalarda taneler veya bloklar arasındaki açıklığı doldurmak için kullanılan harçtır. Tablodaki en zengin karışımdır: yaygın olarak 1 : 2 ile 1 : 3 civarında.

Zenginliğin sebebi derzin konumudur. Derz, duvarın veya kaplamanın en dış yüzündedir; yağmur, güneş ve özellikle don-çözülme döngüsü en çok onu yorar. Ankara kışında derze giren su gece donup gündüz eridiğinde zayıf bir derz kısa sürede ufalanır. Bu yüzden derzde ince elenmiş, temiz kum ve yüksek çimento payı tercih edilir.

Burada iki ayrım önemlidir. Birincisi, seramik ve fayans derzleri sahada çimento-kum ile hazırlanmaz; bunlar torbalı hazır derz dolgularıdır. İkincisi, beton parke ve kilit taşı derzleri harçla değil kuru kumla doldurulur; bu uygulamada çimento kullanılmaz. Parke derzinde kum seçimi ve kuru süpürme yöntemi için derz kumu rehberimize bakabilirsiniz.

Derz harcında kumun en iri tanesi derz genişliğine uygun olmalıdır. Dar bir derze iri taneli kumla hazırlanmış harç girmez ve yüzeyde boşluk bırakır; çok ince kum ise fazla su ister ve büzülür. Derz harcı küçük miktarlarda, gerektiği kadar hazırlanır; priz almaya başlamış harca su ekleyip yeniden karıştırmak derzin dayanımını düşürür.

Hazır Harç mı, Sahada Karışım mı

Tablodaki bütün karışımlar sahada çimento ve kum ile hazırlanabilir. Ancak bugün birçok iş için torbalı hazır harçlar ve kumlu çimentolar da kullanılıyor. Bu ürünlerde oran üretici tarafından ayarlanmıştır ve sahada yalnız su eklenir.

Hazır ürünün en büyük avantajı tutarlılıktır: her torba aynı oranda, aynı kumla ve kuru kum ile hazırlanmıştır. Kabarma, gizli su ve ölçü kabı sorunları ortadan kalkar. Küçük işlerde, dökme kum alıp depolamanın zor olduğu adreslerde ve ince son kat gibi hassas uygulamalarda bu avantaj belirgindir.

Sahada karışımın avantajı ise ölçek ve esnekliktir. Büyük miktarda şap, sıva veya duvar harcı gerektiğinde dökme kum ve torba çimento ile çalışmak daha ekonomik olur; oran işin ihtiyacına göre ayarlanabilir. Buna karşılık kalite, tamamen sahadaki disipline bağlıdır.

İki yolun hangi işte hangisinin seçileceği, miktar ölçeği, saklama ve kalite tutarlılığı açısından hazır kumlu çimento mu, şantiye karışımı mı rehberimizde ayrıca karşılaştırılıyor.

Harmanı Hazırlarken Oranı Korumak

Doğru oran kâğıt üzerinde kalırsa bir işe yaramaz. Oranın her harmanda aynı şekilde uygulanması, iyi bir oran seçmek kadar önemlidir. Sahada bunun için birkaç basit kural yeterlidir.

İlk kural ölçü kabının sabitliğidir. İş başında bir kova veya el arabası seçilir ve iş bitene kadar o kullanılır. Kürek sayısıyla ölçüm, kürek doluluğu kişiden kişiye değiştiği için en kaba yöntemdir; mecbur kalınırsa aynı kişinin aynı kürekle ölçmesi tercih edilmelidir.

İkinci kural sıradır. Elle karışımda kum ve çimento önce kuru olarak, renk tek tip olana kadar karıştırılır; su en son ve azar azar eklenir. Betonda mıcır, kum ve çimento kuru karışıma girdikten sonra eklenir. Betonyerde sıra biraz farklıdır ama ilke aynıdır: bütün kuru malzeme homojen dağılmadan su tamamlanmaz.

Üçüncü kural harman büyüklüğüdür. Bir seferde ancak priz başlamadan kullanılabilecek kadar harç hazırlanmalıdır. Sıcak havada bu süre kısalır. Priz almaya başlamış harca su ekleyip yeniden karıştırmak, sahada sık görülen ama dayanımı belirgin biçimde düşüren bir uygulamadır.

Dördüncü kural kumun aynı yerden alınmasıdır. Yığının dışı ile içi farklı nemdedir; bir harmanı yığının kuru yüzeyinden, diğerini ıslak tabanından almak aynı oranla farklı harçlar üretir.

Sık Yapılan Hatalar

Tek bir oranı her işe uygulamak. "Bir çimentoya dört kum" kuralı şap ve sıva için makul olabilir ama derz için yağsız, grobeton için gereksiz zengindir. Oran işe göre seçilir.

Kumu kuru varsaymak. Nemli kumla kova ölçüsü yapıldığında karışıma planlanandan az kum girer; su da kuru kum için ayarlandıysa harç ayrıca sulanır. Nemli kumda kum ölçüsü artırılır, su azaltılır.

Ölçüyü her harmanda değiştirmek. Bir harman kova, diğeri kürek, öteki göz kararıyla hazırlandığında aynı duvarda veya aynı şapta farklı dayanımda bölgeler oluşur.

Sağlam olsun diye fazla çimento koymak. Fazla çimento büzülmeyi artırır; sıvada ve şapta kılcal çatlak ve kenar kalkması olarak geri döner. Doğru oran işin ihtiyacı kadar çimento içeren orandır.

Kirli kumu oranla telafi etmeye çalışmak. Kil ve organik madde içeren kum, oran ne kadar zengin tutulursa tutulsun bağı zayıflatır. Önce kum doğru seçilir, sonra oran uygulanır.

Taşıyıcı betonu oranla tarif etmek. Temel, kolon, kiriş ve döşemede oran değil beton sınıfı esastır. Bu işler hazır beton ve denetimle yapılır; şantiye oran tabloları bu işlerin yerine geçmez.

Priz başlamış harca su eklemek. Katılaşmaya başlayan harç yeniden sulandırıldığında dayanımı düşer. Harman, kullanılabilecek kadar hazırlanmalıdır.

Oran Seçimi İçin Karar Listesi

Bir işe başlamadan önce aşağıdaki sorular cevaplandığında, tablodan doğru satır ve aralığın doğru ucu kolayca seçilir:

• İş beton mu, harç mı? Mıcır girecekse üç sayılı oran, girmeyecekse iki sayılı oran kullanılır.
• İş taşıyıcı mı? Taşıyıcıysa oran yerine projedeki beton sınıfı ve hazır beton esas alınır.
• Katman ince mi kalın mı? İnce katmanda aralığın zengin, kalın katmanda yağsız ucuna yaklaşılır.
• Yüzey dış etkiye ve dona açık mı? Açıksa zengin tarafa yaklaşılır, kum temizliği daha da önemli hâle gelir.
• Kireç kullanılacak mı? Kullanılacaksa oran çimento, kireç ve kum olarak üç sayıyla yazılır.
• Kum kuru mu nemli mi? Nemliyse kum ölçüsü artırılır, su azaltılır.
• Ölçü kabı ne, hacmi kaç litre? Torba başına kum litresi bu hacme bölünerek kova sayısı bulunur.
• Miktar ne kadar? Küçük ve hassas işlerde hazır harç, büyük işlerde sahada karışım daha mantıklı olabilir.

Toplam kum ve çimento miktarını çıkarırken yukarıdaki torba karşılıklarını işin toplam harç veya beton hacmiyle çarpmak yeterlidir; ürün seçenekleri ve güncel bantlar ise ilgili ürün sayfalarında yer alır.

Özet

Çimento kum karışım oranı tek bir sayı değil, işe göre seçilen bir aralıktır. Yaygın hacim oranları: genel amaçlı beton 1 : 2 : 3, grobeton 1 : 3 : 5 ile 1 : 3 : 6, şap 1 : 3 ile 1 : 5, çimentolu kaba sıva 1 : 4 ile 1 : 5, çimento-kireç sıva 1 : 1-2 : 6-9, duvar harcı 1 : 3 ile 1 : 5, derz harcı 1 : 2 ile 1 : 3.

Bir torba çimento gevşek hâlde yaklaşık 35 litre yer kaplar; oranın kum sayısı ile çarpılarak torba başına kum litresi bulunur. Oranı sahada korumanın üç şartı vardır: sabit ölçü kabı, kumun nemine göre düzeltilmiş kum ölçüsü ve kıvama bakarak azar azar eklenen su.

Bu rehberdeki değerler yaygın kabul gören aralıklardır ve malzemeye göre değişir. Taşıyıcı, denetimli veya sistem üreticisinin şartı olan işlerde oran proje ve laboratuvar değerlerine göre belirlenir; burada verilen tablolar yalnızca genel bir çerçevedir.